F. Liszt (1811-1886) La Vallée d’Oberman (uit ‘Années de Pèlerinage, Première Année’)
Sonate in b
Liszt Pianosonate in b
Alleen een aan impressionisme verslingerde virtuoos als El Bacha is opgewassen tegen Ravels Gaspard de la nuit. De drie rijk gelaagde delen van dit technisch aartsmoeilijke meesterwerk beelden elk een gedicht uit, met onderwerpen gaande van Ondine de verlokkende waterfee over een macaber galgentafereel tot de wilde nachtelijke kwelduivel Scarbo. Mozart echter leek programmatische muziek veeleer te schuwen. Wel portretteerde hij één keer zijn 15-jarige leerlinge Rosa Cannabich, in het even ingetogen als bekoorlijke Andante van de Sonate nr. 7 für das Pianoforte. De lustige hoekdelen die het omarmen, laten de jongeling horen die zijn overvloedige componeertalent de vrije teugel geeft. Het Adagio in b is dan weer een veel rijper werk dat muziekliefhebbers blijft verbazen met zijn ondoorgrondelijke zeggingskracht. Raadsel en intrige te over in de Pianosonate in b van Liszt, het tweede pièce de résistance van de avond. Het ontstond toen Ferenc zijn bestaan als rondtrekkende virtuoos stilaan vaarwel zei. In een groots opgezette vier-bewegingen-in-één-structuur vloeien wervelende stormen, piekerende verstilling en hartstochtelijk drama naadloos in elkaar over.
Ook bij “grote artiesten” speelt de economische factor van “vraag en aanbod” een meebepalende omstandigheid. Het is dan ook een eer voor de bezoekers en voor de Handelsbeurs de Frans-Libanese pianist te mogen horen als eerste in de prestigieuze piano-reeks. Zeker geen onbekende in ons land en over de ganse wereld, hij trad zowat overal op in de meest gerenommeerde concertzalen. Uitweiden over zijn carrière en discografie zou ons té ver leiden, wel weten de meesten van ons dat El Bacha in 1978 winnaar werd van de Internationale Koningin Elisabethwedstrijd en daarbij ook de Publieksprijs in ontvangst mocht nemen. Zijn repertoire is zeer uitgebreid met toch een voorkeur voor Frederic Chopin en Ludwig van Beethoven, twee componisten die hij beschouwd als de “Yin en Yang” van de muziek. Vanavond hield hij ze erbuiten en verraste hij ons met werk van W.A.Mozart, Maurice Ravel en Franz Liszt.
De uitvoering van het Adagio in b, KV 540 was doorspekt van nuances die gewogen werden op een goudschaaltje en Abdel-Rahman El Bacha vermeed de articulatie niet, toch viel het fraai, zangerig lijnenspel op. Ook in de Sonate nr. 7 in C, KV 309, bleef het ‘gespierd’ spel uit. In niets deed zijn manier van interpreteren ‘klein’ aan. Het Allegro con spirito was expansief, zonder overdrijven. In het Andante, quasi un poco adagio hanteerde hij meer kamermuzikale proporties. In het Rondo, Allegretto grazioso liet hij de zinnen uitspelen in een strikt ritme. Misschien voor enkelen een ‘té’ brave Mozart, maar toch was hij niet ver verwijderd van ‘zuiver’ muzikaal inzicht. Mozart gespeeld zoals het moet : zonder fratsen, recht toe recht aan vanuit het hart, weloverwogen maar spontaan en eigenlijk zeer authentiek met inachtneming van delicaatheid en raffinement.
Nu, een reuzensprong van Mozart naar Maurice Ravel. Grillige poëzie was voor Ravel aanleiding voor het componeren van een pianowerk vol fantasie. Het moeilijke Gaspard de la Nuit (1908) zit vol onlogische wendingen en rusteloosheid. “ Men moet mijn muziek niet interpreteren, men hoeft haar slechts te spelen” (Maurice Ravel). Deze suite van drie stukken (Ondine, Le Gibet, Scarbo) zijn geïnspireerd door de prozagedichten van Aloysius Bertrand en die werden gepubliceerd onder de titel Gaspard de la Nuit : Fantaisies à la manière de Rembrandt et de Callot. Het zijn werken van een intense romantiek, gefascineerd door middeleeuwse en mysterieuze ideeën en met zin voor het lugubere. Die nieuwe vorm van proza werd geapprecieerd door Baudelaire, Rimbaud en de Symbolisten (waaronder Maurice Maeterlinck!). Wat Ravel erin aantrok was de ongebreidelde fantasie, het duistere van de nacht, de onlogische wendingen, de barokke rusteloosheid en grilligheid en het metafysische. Veel jonge pianisten plaatsen expliciete magie, klankschoonheid en lyriek voor alles en nemen daarbij soms grote vrijheden : sfeer en lijn zijn ook te realiseren met een dynamisch palet met veel forte en fortissimo en virtuositeit. Abdel-Rahman El Bacha koos voor precisie en formele onderkoeldheid en dat vormde de boventoon bij zijn uitvoering, maar hij hanteerde deze kwaliteiten met zoveel gratie en souplesse dat dit naar de achtergrond verdween. Hij koos langzame tempi, maar hield met subtiele wendingen en zonder extravagante vrijheden de aandacht uitstekend vast. Er was bij zijn interpretatie geen conflict tussen ritmische continuïteit en de klankschoonheid. Voor een deel van het publiek de juiste ‘spelopvatting’ !
Deel 2 van het recital was volledig gewijd aan de gevierde (geboren in 1811) Franz Liszt. De Années de pèlerinage vormen de ‘étappes’ van een louterende reis in drie fazen : Zwitserland (natuur), Italië (kunst), en het uiteindelijke doel Rome (religie- hier wordt de reis een pelgrimstocht). Het verbindende thema is liefde. De eerste twee boeken zijn gerijpte jeugdwerken, door Liszt halverwege zijn leven voltooid. In het derde mijmert een oude man over de eeuwigheid. Uit de eerste cyclus (Année de pèlerinage-Suisse) vertolkte de pianist de nummer 6 : Vallee d’Obermann, S 160. Voor de compositie liet Liszt zich inspireren door de gelijknamige briefroman (Obermann) van de Franse pre-romantische schrijver Etienne-Pivert de Senancour. Een werk dat bijwijlen een harmonische echo bevat van Liszts vroegere werken en soms doet denken aan Wagneriaanse invallen. Het is een donker opus, broeierig en een introspectie van extase is. Een ideale inhoud voor Abdel-Rahman El Bacha, hij is een interpreet die van Liszt meer maakt dan de royale verstrekker van onafgebroken reeksen halsbrekende noten. Hoewel hij greep had op het geheel , kwam soms zijn maniakale gedetailleerdheid en zijn langzame tempi boven drijven. Toch gaf hij blijk van het vermogen tot uitbeelding van achterliggende literaire gedachten door pianistische diepgang. Abdel-Rahman El Bacha sloot zijn optreden af met de enige pianosonate van Liszt, Sonate in b (1853), die stamt uit zijn Weimarperiode. Ofschoon het geweldige, dramatische opus een niet gering uithoudingsvermogen vergt, vooral daar het uit één doorlopende beweging bestaat, verdient deze sonate toch niet helemaal haar faam van uiterst moeilijk werk; vooreerst omdat ze zo onvervalst voor de piano is opgevat en ook omdat de wilde en virtuoze gedeelten telkens weer zo goed afgewogen worden door uitgebreide, meditatieve verstillingen. De traditionele delen van de sonate (Lento assai, Andante sostenuto, Allegro energico) zijn hier versmolten tot één fresco met drie hoofdthema’s. El Bacha is onmiskenbaar een denker aan de piano, in de Sonate in b klein deed eindelijk iemand wat de meeste pianisten niet doen : een aristocratische en soevereine omgang met alle aspecten van Liszts persoonlijkheid stellen, boven muzikaliteit en zeker boven techniek. De uitvoering van de sonate was weloverwogen, soms nogal uitgesponnen en wel eens fragmentarisch. Maar er was ontegenzeggelijk veel te bewonderen, zoals de fraai geprofileerde stemmen in de fuga-episode, die je zelden zo hoort spelen. Ook de declamatie-achtige episodes werden met een bijzonder mooi cantabile uitgevoerd. Een interpretatie die het publiek beantwoorde met rechtopstaand applaus !
